Piemonteisism

Un piemonteisism a l'é na paròla ò n'espression ëd na lenga ch'a l'ha sò adoss diretament da la lenga piemontèisa, e che soens a pija ël pòst ëd na paròla dl'istess significà an cola lenga.

Ij piemonteisism as treuvo dzortut ant la varietà dla lenga italian-a ch'as parla an Piemont. Visadì ch'a l'é nen mach an piemontèis ch'a-i é d'italianism, ma bele viceversa. Soens ij piemontèis as dan pa conta 'd sòn quand ch'a parlo an italian, e sòn a val ëdcò për coj ch'a vivo an Piemont ma a parlo nen piemontèis. As n'ancòrzo, nopà, quand ch'a seurto da Piemont e a dòvro a Roma o a Nàpoli d'espression coma far pranzo, cicless, solo più uno e ij roman ò ij napolitan a-j vardo dròlo...

EsempiModifiché

Vardé sì dontré esempi ëd piemonteisism ant la lenga italian-a. Coma già dit, a son ëd paròle e d'espression ch'a podrìo esse nen capìe fòra 'd Piemont...

Italian comun Piemonteisism Espression piemontèisa dont a deriva
Solo (solamente) uno Solo più uno Mach pì un
Gomma, chewing gum Cicles Cìcless
Vero?\Non è vero? Neh? Neh?
Sì, certo Eh! É
Dài! Forza! Sà! Sah!
Basta Bòn Bòn
Bigné, pasta Bignola Bignòla
Cornetto Croissant Croassan
Caffè con cioccolato Marocchino Marochin
Pranzare\cenare Far pranzo\cena Fé disné\sin-a
Cretino, idiota Piciu (volgare), balengo Picio (grossé), balengo
Omosessuale Cupio (volg.) Cupio (gr.)
Prostituta Picia (volg.) Picia (gr.)
Avere un rapporto sessuale Ciulare (volg.) Ciolé (gr.)
Rubare Cacciare, ciulare (volg.) Cacé, ciolé (gr.)
Ragazzino Gagno, gagnetto Gagno
Alto (di statura) Grande Grand
Anziano Grande Grand
Bruciato, fulminato (di lampadina o congegno elettronico) Cimito Ciumì, Cëmmì
Provocare, stimolare, eccitare Cissare, incistare Cissé
Stavolta A 'sto giro (pop.) Sta vira
Porgere, passare qualcosa Sporgere Spòrze
Essere buono Essere bravo Esse brav
Essere capace di\a Essere buono a Esse bon a
Scommettere Far andare Fé andé
Non oso... Non mi oso di... I m'ancalo nen ëd...
Mi disse... Mi ha detto... A l'ha dime...
Cercare di convincere, corteggiare Baccagliare Bacajé
Farsi notare Marcare Marché
Cogliere in fallo Sgamare Sgamé
Ostacolare Fare storie/questioni Fé dle stòrie/question
Lavorare sodo, sgobbare Ruscare Rusché
Spesso (avv.) Sovente (motobin pì dovrà che "Spesso") Soens
A volte, qualche volta Delle volte Ëd vòte
Mentre Mentre che, nel mentre che Mentre che, antramentre (che)


Piemonteisism ch'a esisto pi nenModifiché

Sì a-i é dontré piemonteisism che al di d'ancheuj as dòvro pi nen ò squasi pi nen ant gnun-a part dël Piemont.

  • Fin-a a j'ani 50 ò 60, quand che l'italian a l'era ancor nen vàire spantià, n'eror motobin comun antra ij piemontèis a l'era 'd dovré 'l përnom italian ci al pòst dij përnom gli e le: it. io gli\le faccio un regalo a vnisìa io ci faccio un regalo. La rason ëd sòn a l'é che ël locativ it. ci (in quel luogo) as dis i an piemontèis, mentre che gli e le as diso j, che as pronunsia l'istess i, e da sì la confusion. Tutun, al di d'ancheuj pì gnun piemontèis a farìa n'eror parèj.
  • Fin-a a j'ani 70 apopré: scancellare al pòst ëd cancellare, dal piem. Scancelé
  • smangiare për prudere, erodere, consumare, dal piem. Smangé
  • briòss al pòst ëd brioche, esempi 'd franseisism ch'a pija 'l pòst d'un piemonteisism.

Da noté che, fin-a a j'ani 60\70, la briòss piemontèisa a l'era na pasta fròla dossa, 'd forma quadrà, përfumà con smens dë fnoj.

Intercalé piemontèis ant ël discors an italianModifiché

Squasi tuti coj ch'a vivo an Piemont, quand ch'a parlo an italian, bele se a son d'orìgin meridional, e bele se a son nen d'autut bon a parlé an piemontèis, a dòvro 'd frasi o d'espression piemontèise, an campandje sì e là ant ël discors. As peulo cité p. es.

  • Torna? al pòst ëd Di nuovo?;
  • Sah!;
  • Va bin al pòst ëd Va bene;
  • Is vëdoma! ò a la turinèisa As vedoma! al pòst ëd Ci vediamo!.

Da cité 'dcò l'imprecassion Bòja fàuss!, ancheuj pòch dovrà al contrari dla bëstëmmia dont a deriva Xxx fàuss, che curtà an Xxx fa' , a l'é vnù n'intercalé tan difondù che ij giovo 'd Turin a l'anserisso motobin soens e squasi mecanicament an qualsëssìa discors.

Pronunsia "piemontèisa" dl'italianModifiché

Ant la TV italian-a soens as sent la parodìa dl'acsan piemontèis, ma ij piemontèis a san bin che sò acsan a l'é pròpri nen col ch'as sent ant le senëtte còmiche dla TV, ma a l'é bin diferent, e 'dcò j'italian as n'ancòrzo quand ch'a rivo an Piemont.

L'acsan piemontèis modern, specialment ant le sità, a l'é fasse pì còti che col 'd na vira. A l'inissi dël sécol passà, për esempi, ij piemontèis a j'ero nen bon a pronunsié certi son ëd l'italian, coma GL(I), SC(I) e la Z. Le vocaj a j'ero bin pì caraterisà, specialment la A tònica che a tendìa anvers Ò duverta motobin pì che adess. Al di d'ancheuj squasi pì gnun a pronunsia Vogliamo coma Voliamo, dovù al total ëspantiament ëd l'italian ant la region.

Comsëssìa l'acsan piemontèis a esist tutun. Vëdoma soe caraterìstiche prinsipaj:

  • an general, aranda j'italian, la vos dij piemontèis a l'é percepìa coma pì nasal ò gotoral e pitòst aùssa; sòn a l'é dovù al fàit che për certi son piemontèis come N-, U, Ë, EU, as dòvra motobin la part darera dla gola, e a l'é coma se ij piemontèis a l'avèisso la vos "ampostà" parèj.
  • la E an fin dla sìlaba a l'é sempe strèita, bele quand che an italian a l'é duverta: it. com. bène, acs. piem. béne
  • la E an sìlaba sarà a l'é sempe duverta: it. com. pénna, acs. piem. pènna
  • la O tònica a l'ha sempre 'l son dla Ò piemontèisa, bele quand che an italian a l'é strèita: it. com. rósso, acs. piem. ròsso. J'italian a la percepisso coma na cita U prima dla Ò, squasi ruòsso, për rende l'idèja
  • la I tònica a l'é un pòch "andarera" e a tend na frisa anvers la É, mentre che an italian as pronunsia pì "anans": it. Torìno
  • la A tònica a l'é scura e a tend na frisa anvers Ò, specialment antra ij monfrin: it. càsa
  • la U a l'é "andarera" (coma la I) e a tend anvers la O strèita: it. cùra
  • la S antra doe vocaj a l'é sempe sonora; it. mese as pronunsia con la SS da Firense an giù, ma a l'é méze an Piemont
  • la SC e la GL na vòta as pronunsiavo SS e LI, ma giumaj tuti ij piemontèis a l'han amprendù a pronunsié sti son...
  • la SC e la GN a son sempe déboj, mai dobie: it. com. montagn-gna, pesc-sce, ma acs. piem. montàgna, pésce
  • la N an fin ëd parola as pronunsia coma la N- faucal piemontèisa: it. non avete, acs. piem. non- avete
  • la R a peul esse un pòch a la fransèisa, ma nen për tuti ij piemontèis. As peul sente bin an sentend paròle coma giornale pronunsià da un piemontèis.
  • la V prima o dòp dla U as sent squasi nen: acs. piem. uva, cosa vuòi
  • a esist nen ël dobiament sintàtich dòp dij monossìlab, ch'a l'é motobin spantià ant l'Italia sentral e meridional: it. com. ho ddétto, è bbèllo, se ppòsso, acs. piem. ho détto, é bèllo, se pòsso